Çernobil Radyasyonlu Topraklarda

Çernobil Radyasyonlu Topraklarda

İnsanları uykularından uyandırmayacak kadar sessizce patlayan Çernobil Nükleer Santralı 135 bin insanın göçüne neden olmuşltu. Tahliye edilen köylerin ve kasabaların daha kaç yüzyıl insanlara kapalı kalacağı bilinmiyor. Atlas, nükleer santralin bulunduğu yasak bölgeye gitti ve patlamadan yirmi yıl sonrasını sayfalarına taşıdı.

Sessizce patladı. Pripyatlılar için, uzaklara düşlen bir yıldırımınkinden fazla değildi çıkardığı gürültü, yaydığı parıltı. Uyuyanlar duymadılar bile patlamayı. Küçük çaptaki yangına yetişlen itfaiye ekipleri çok zorlanmadan kontrol altına aldılar durumu. Ama herşey bitti sandıklarında gördüklerine inanamadılar. Çernobil Nükleer Santralı’nın 4. ünitesinin çatısında büyük bir delik vardı. Bunun anlamını kimse düşlünmek bile istemiyordu.

Çernobil Nükleer Santralı’nın 26 Nisan 1986 gece yarısı saat 01:23’te patlamasının üzerinden bir gün geçmeden santraldaki grafit alev aldı. Yanmaya başlladıktan sonra söndürülmesi neredeyse imkânsız bu madde itfaiye ekiplerini haftalarca uğraştırdı. Bu arada yangına ilk gelen ekip akut radyasyon sendromu nedeniyle Moskova’ya yollandı.

O gün yangına müdahale edenler ve santralda görev başlında olanlar artık Çernobil kasabasının meydanında dikili duran anıtla anılıyorlar. Çernobil interinform Ajansı’nda çalışlan Julia Murusiç “Saatte 3 bin röntgene maruz kaldı bu görevliler” diyor. “Hiroşima’ya atılan atom bombasının 500 katı radyoaktif toz atmosfere karıştı patlamada.” Murusiç ve benim bulunduğumuz odada patlama sonrasındaki hasarı gösteren bir maketi var santralın. Odanın pencerelerindeki jaluziler kapalı. Panjurların sakladığı ise 30 metre ötemizdeki santralın kendisi. Patlama reaktördeki yakıtın sadece yüzde onuyla oldu. “fiimdi bizi uğraştıran” diyor Murusiç, “Patlamış santralda 200 ton olduğu tahmin edilen yakıt. Yani kalan yüzde 90”.

RMBK tipi nükleer santraller Sovyetler Birliği’nin gurur kaynağıydı. Bunlardan biri olan Çernobil, ülkedeki 51 nükleer santral içinde en önemlilerindendi. Pek çok bakımdan Amerikan santrallarından üstün olduğu düşünülüyordu. “Kızıl Meydan’a bile dikilebilecek kadar güvenli olduğu söylenmişti bize” diyor rehberim Yuri Tatarçuk.

Santralın 4. ünitesi 25 Nisan 1986 günü saat 01:06’da bakım amacıyla durdurulmaya başlandı. En yüksek verimi ve güvenliği ancak yüksek güçteyken koruyan RMBK tipi santrallar düşlük kapasitede dengesizdiler.

Yetkililer bakım sırasında bazı deneyler yapmaya karar vermişlerdi. Reaktörün buhar kaynağı kesildikten ne kadar sonra duracağını görmek istiyorlardı. Reaktör güç düşürülerek durdurulacaktı. Amaç, reaktörün 3200 MW(t)’lık gücünü, 700 ila 1000 MW(t)’a indirmekti. Bakım başladıktan birkaç saat sonra reaktörün gücü yarıya inmişti bile.

Saat 14:00’te reaktörün acil soğutma sistemi kapatıldı. Sistemin deneyin ileri aşlamalarını etkilemesi istenmiyordu.
Fakat bir süre sonra santralın elektrik sağladığı Kiev’den arayan yetkililer bir süre daha kentte elektriğe ihtiyaçları olduğunu söylediler. Görevliler deneye ara vererek santralın enerjisini 1600 MW(t)’ta tuttular.

Saat 23:10’da santralda güç azaltma işlemine yine başlandı. 26 Nisan gününe girildikten yarım saat sonra güç 500 MW(t)’a indi. Çernobil Nükleer Santralı’ndaki reaktörün en düşlük çalışma gücü 700 MW(t)’tı. Ama o gün deneyi yapanlar bunu bilmiyordu.
Bu güç azalmasıyla kontrol, otomatik dengeleme sistemine geçti. Ve güç aniden 30 MW(t)’a düştü. Bunun operatörden mi, yoksa sistemdeki bir hatadan mı kaynaklandığı bilinmiyor. Bunun üzerine operatör deneye müdahale ederek gücü 200 MW(t)’a yükseltti. Fakat reaktörü bu düşlük seviyede kontrol etmek çok güçtü. En ufak bir güç artışlı daha fazla artışlı tetikliyordu.

Yarım saat kadar bir süre içinde zincirleme reaksiyonlarla reaktörün soğutma sistemindeki suyun buharlaşmasıyla güç, kapasitesinin 100 katını aştı. 26 Nisan 1986 günü saat 01:23’te ilk patlama meydana geldi.

Fakat bu patlama ancak 28 Nisan günü iskandinav ülkelerindeki araştırma laboratuvarları tarafından belirlenerek dünyaya duyuruldu. Sovyetler Birliği’ndeki televizyon ana haberlerinde ise bir patlama olduğu ve birkaç kişinin öldüğü ama durumun kontrol altına alındığı açıklandı.

Arabada ilerlerken gördüğüm terk edilmiş çiftlikler ve bozulan yol, boşaltılmış bölgeye yaklaştığımı haber veriyordu. Hayat giderek azalıyordu. Sonunda bir bariyere geldim. Elimdeki “Programa”yı (izin belgelerini) ve pasaportumu kontrol eden milis önce birkaç telefon etti. Sonra gelip bariyeri açtı. Yarıçapı 30 kilometre olan boşlatılmış bölgeye girdim. Tehlikeli orandaki radyasyondan dolayı görevliler haricindeki insanlara kapalı bu bölgenin ortasında Çernobil Nükleer Santralı bulunuyor. Patlamanın ardından kısa sürede 135 bin insan buradan tahliye edildi. Bunların birçoğu Pripyat kentindendi.

Santrala 12 kilometre uzaklıkta ve ikinci kontrol noktasının hemen dışındaki Çernobil kasabasında rehberim Yuri Tatarçuk’u buldum. “Bu bölgenin dışlında çok yüksek oranda radyasyon bulunan o kadar çok yer var ki” diyor Yuri. “Belarusya’nın yüzde 70’i ‘kirli’. Batıda, buraya 100 kilometre uzaklıkta çok tehlikeli yerler var.”

Zaten radyasyonun ilk olarak iskandinavya’da ölçülmesinin sebeplerinden biri de bu. Patlama sırasında batı-kuzeybatı yönünde esen rüzgâr 8-10 kilometre yükselen radyoaktif bulutu önüne katıp sürüklemiş, bu arada patlamanın da tetiklemesiyle pek çok lokal sağanak yağmur yağmıştı. “Kirli” bölgelerin düzensiz dağılmasının sebebi bu yağmurlardı. Güneydoğudaki Çernobil kasabasının nispeten daha güvenli olması da rüzgârların batıya esmesiydi. Yuri yine de kasabanın tam olarak temiz olmadığını söylüyor. “Ayda iki hafta çalışlıyoruz, sonraki iki haftayı da güvenli bir yerde geçirmek zorundayız.”

Ortamdaki radyasyonu ölçmeye yarayan Geiger cihazı, 4. ünitenin hemen yakınında 0.170 ila 0.300 röntgen/saat değerleri arasında gidip geliyor. Bir uçakta uçarken aşlağı yukarı 0.200 röntgen/saate maruz kaldığımız düşlünülürse bu çok tehlikeli bir miktar değil. Yine de doğada doğal olarak ölçülen 0.015 röntgen/saate göre çok fazla. Esas tehlike “sıcak nokta” (hot spot) denilen, radyoaktivitenin çok yoğun bulunduğu yerler. Bu noktalarda radyasyon normal seviyenin altı yüz katına kadar çıkabiliyor. Pripyat kentinde de bu sıcak noktalardan var.
Kentin en yüksek binasının tepesinde toplananlar 27 Nisan 1986 akşamı korkutucu ama heyecan verici görüntüyü izlediler. Yaklaşık üç kilometre ilerideki santralda alevler inanılmaz boyutlara ulaşlıyor, helikopterler sürekli toprak, kurşun ve benzeri maddeleri yangının üstüne boşaltıyordu. “Komünist Parti’ye duyulan güven gerçekten çok yüksekti” diye anlatıyor Yuri. “insanlar gerçek bir tehlike olsa uyarılacaklarını düşlünüyorlardı. Reaktör merkezinin havaya uçmuş olabileceğini kimsenin aklı almıyordu.”

Bu, parti yetkilileri için de geçerliydi herhalde. Patlamanın ertesi günü, güneşin yüzünü gösterdiği, senenin ilk bahar günü 48 bin nüfuslu Pripyat kentindekilerin birçoğu dışlarıda zaman geçirmiş, yüksek oranda radyasyona maruz kalmışlardı. Kentin boşaltılması 28 Nisan günü başlamıştı. Birçok köyde ise bu çok daha uzun bir süre sonra yapılacaktı. ilk anda iyot tabletleri dağıtılsa binlerce tiroit vakası engellenebilecekti. Ancak Sovyet yetkililerinin onayının alınıp tabletlerin dağıtılması 23 Mayıs’ta yapıldı. Bu kadar süre sonra alınan tabletlerin ise bir etkisi yoktu. Ama bu açıklanmadı.

Yuri ile Pripyat kentinde dolaştık. Kimsenin yaşamadığı bir kent. “Lenin, Kızıl Ordu’nun kurucusu ve lideridir” diye yazıyor okulun toplanma salonundaki duvarda. Sınıf tahtalarında 25 Nisan 1986 Cuma gününün ders notları hâlâ yazılı. Kütüphanelerin kitapları yerlerde. Sessizliği bölmek için kendi kendime mırıldanıyorum. Havayı solurken korkuyorum.

Boşlatılmış bölgenin kaç yüzyıl daha insanlara kapalı kalacağı kesin bilinmiyor. Ama 300 ila 1200 yıl arasında bir süre olarak tahmin ediliyor. Yok addedilmiş bu bölgede yine de insanlar yaşlıyor. Bunlar 30 kilometre yarıçaplı bölgedeki köylerine geri dönmüşler. Bu köylerden birindeki Çikoloviyets çiftinin derdi büyük. Köyün deposunun anahtarını kaybetmişler ve votka stokları da depoda. Bir gün sonra ise 30 nüfuslu köylerinden arkadaşları Volodimir’in doğum günü var. “Üç bin büyükbaşlı çiftlik vardı köyümüzde” diye anlatıyor Nastasia kocası Nikolay’a fırsat vermeden. “Nüfusumuz da üç bindi.” Nastasia ve Nilolay 1986’da tahliye edilenler için Kiev yakınlarında yapılan toplu konutlara yerleştirilmişler. Orada 1987’de ölen amcalarını gömmek için köylerine geldiklerinde ise yeni evlerine dönmeyi reddetmişler. O zamandan beri de, daha önce yaptıkları gibi topraklarında yetiştirdikleri patatesleri, soğanları ve avladıkları balıkları yiyorlar. “Eh, yaşlandık artık” diyor Nikolay sağlığını sorduğumda. Sağlıklı ve mutlu görünüyorlar. ilkbaharda 60’ıncı evlilik yıldönümlerini kutlayacaklar.

Geçtiğimiz yıllarda Ukrayna Parlamentosu’nda boşlatılmış bölgenin bazı kısımlarının insanlara açılması önerildi. Gerçekten de teorik olarak bu bölgenin içindeki bazı yerlerde radyasyon düzeyi normale yakın.

Çernobil kasabasında kaldığım sürede etrafımda tahminimden daha fazla yaşlam gördüm. Bunların çok büyük kısmı “liquidator” denen “temizleyiciler”. Kasabada üç bin kadar insan çalışıyor. Gece gündüz burada yaşlıyorlar. Bunlara “yaşlıyor” demek pek mümkün değil. Rehberim Yuri gibi onlar da iki hafta burada kaldıktan sonra ailelerinin yaşladığı “temiz” köylerine dönüyor. Daha 18 yaşlına gelmemiş gençler için bölgeye giriş izni çıkartılamıyor.

“Ama çok sorumsuzca olurdu” diyor Yuri. “Belki bazı yerler daha az radyoaktif. Ama diyelim insanların bu yerlerde yaşlamasına izin verdiniz. Çocukların tarlalarda, ormanlarda oynamasını nasıl yasaklayacaksınız? insanların mantar toplamasını, ava çıkıp tehlikeli düzeyde radyasyona maruz kalmış hayvanları avlamasını nasıl engelleyeceksiniz?”

Boşlatılmış bölgenin daraltılması değil, batıya doğru, o da belli bir şekilde değil, doğal koşullar gözetilerek genişletilmesi gerekiyor. Zaten “tercihen” tahliye edilmesi gereken yeni köyler belirlendi ve devlet buralardan başka yere taşınmak isteyenlere gerekli yardımları yapmakla yükümlü. Fakat yine de asıl boşlatılmış bölgede kalanlar kadar önemsenmiyor bu köylerde yaşlayanlar. Ukrayna’da üç milyon insanın radyasyona bağlı sağlık sorunları yaşladığı tahmin ediliyor. Bunların çok büyük kısmı da batı bölgelerinde yaşlayanlar.

Nükleer santrallar su kaynaklarının yanına kurulmak zorunda. Çernobil Nükleer Santralı’nın yanından Pripyat Nehri geçiyor. Bu nehir Ukrayna’nın atardamarı Dinyeper Nehri’yle birleşerek Kiev’in ve 30 milyonluk nüfusu kapsayan çok genişl bir bölgenin su rezervini oluşturuyor. Julia Murusiç en büyük aciliyetin radyasyonun nehre karışmasını engellemek olduğunu söylüyor. Pripyat Nehri’nin iki kıyısına büyük engeller inşa edilip topraktaki radyasyonun yağmurla nehre karışması engelleniyor. Bu girişimlerin başlarılı olduğu söyleniyor. Yine de nehir az miktarda radyasyon taşlıyor Kiev’e. Ölçümler devamlı yapılıyor ve durumun tehlikeli olmadığı söyleniyor.

“Ama nehirdeki değil, Çernobil’deki suyu içmeyi tercih ederim” diye devam ediyor Julia. “Kasabanın suyu yeraltından geliyor ve daha temiz.” Radyasyon şu anda ancak toprağın 10 santimetre altına kadar nüfuz edebilmiş durumda.

Bu kadar yavaş hareket etmesi radyasyonun bölgede binlerce yıl kalacak olmasının nedeni. Yavaş yayıldığı gibi, gidişli de yavaş olacak.

Patlamanın hemen ardından çok geniş bir alanda 10 santimetre yüzeydeki toprak katmanı buldozerlerle kürendi. Bölgede biraz daha uzun kalabilmek için bu gerekliydi. Yoksa radyasyon, koruyucu kıyafetlerin bile karşlı koyamayacağı düzeye ulaşlıyordu. Santralın batı duvarındaki küçük bir açıklığı gösteriyor Julia. Gerekli aletlerin taşınmasını hızlı yapabilmek için açılmış. “Zaman her şeyden önemliydi” diyor Julia. “Üç bin röntgen/saate kadar ulaşlan radyasyon miktarında çok kısa bir süre çalışabilirsiniz. Zaten çalışlanların kapıdan girip çalışlacakları yerlere varmaları önemli zamanlarını alıyor.”

Toprak, kurşun ve birçok maddenin altına gömülmüş 4. üniteyi çevreleyen yapının bir adı var: Sarcophagus. Santralın patlayan ünitesini izole eden bu yapı beton ve kurşundan yapılma. Fakat çok acele yapıldığı için bazı sorunlar çıkmaya başlamış. Oluşlan çatlaklardan etrafa yayılan radyasyon artıyor.

Sarcophagus’u da kaplayacak ikinci bir yapının planları hazır. Santralın hemen yanına yapılacak bu dünyanın en büyük hareket edebilir cismi, raylar üzerinde kaydırılarak çürümeye başlayan eski korumanın üzerinde hangar benzeri bir görüntü oluşturacak. Bu yapı binlerce sene kımıldamayacak.

Önceliğin “sabitleme” olduğunu hatırlatıyor Julia. Odalarının ancak yüzde 30’a ulaşılabilen santralın kirişleri sağlamlaştırılacak ve kayarak “Sarcophagus”a dayanmaları engellenecek. Kaçaklar durdurulacak. Bu, yoğun radyasyon altında yapılacak kısa süreli ama yüzlerce mesai demek. Sabitlemenin 2006 Aralık ayında bitmesi öngörülüyor.

Çernobil’deki patlamanın ardından akut radyasyon sendromu gösteren yaklaşlık 125 kişli sıkı sağlık kontrollerine rağmen hayatlarını kaybetti. Kayıplar hâlâ sürüyor. Maria filan geçen sene iki oğlunu kaybetti. Boşaltılmış bölgedeki köylerden Parişleff’te yaşlayan Maria’ya ulaşmak için arabayı anayolda bırakıp Yuri ile kar fırtınasında kilometrelerce yürüdük. Kışlın kar yolları kapıyor ve bu köy de artık sayılmadığı için yolların açık tutulmasının bir anlamı yok.

Bacasından duman tüten Maria’nın evi köyün en ucunda. Küçük oğlu santralda çalışlıyormuş. Patlamayı da ondan haber almış Maria. “Bizim hayatımız Sovyetler Birliği’nin çökmesiyle değil Çernobil felaketiyle değişti” diyor. “Çernobil’den sonra değişecek bir şeyimiz kalmadı ki.”

Maria patlamadan bir sene sonra bir akrabasının cenazesi için köyüne dönmüş ve burada kalmış. Geçen yıl da büyük oğlu karaciğer kanserinden ölmüş. Fakat bütün ülkeyi saran sebebi bilinmez diğer sağlık sorunları gibi o da oğlunun radyasyona bağlı olarak mı yoksa alkolden mi hastalandığını bilememiş. “Kiev’de nezle olan bunu Çernobil’e bağlardı” demeyi de ihmal etmiyor. Kendi yaptığı votkayı çay bardağında bize ikram ederken küçük oğlunu anlattı. “Kiev’de mezarlık yeri bulmak çok pahalı, o yüzden araç kiralayıp buraya getirttim oğlumu. Köyün mezarlığına gömülen en son o oldu.”

Nükleer santraldeki patlamanın en etkileyici anıtı Pripyat kenti, felaketin 20’nci yıldönümüne girerken çürüyor. Camlar, kapılar, fayanslar, her şey kırık dökük. Hiç kullanılamayan gaz maskeleri kentteki okulun her katında etrafa saçılmış duruyor. Sanki nükleer bir saldırı olmuş da insanlar can havli ile gaz maskelerine saldırmış gibi bir görüntü var ortada.

Gerçek ise çok farklı. Boşaltılan bölgede giriş çıkışlı kontrol altına almak çok zor. Birçok yerde çok sıkı kontroller olmasına rağmen bölgede yağma önlenememiş.

Felaketten kısa bir süre sonra Kiev ve başka şlehirlerdeki bitpazarlarında radyoaktif televizyonlar, ev eşyaları satılmaya başllanmış. Ayrıca filtrelerinde az miktarda gümüş bulunan gaz maskeleri de yağmacıların hedefi olmuş. Felaketin görüntüsünü bunlar daha filmleştiriyor. Gerçekte yıkımın çoğu yağmacılardan kaynaklanıyor. Ama bence koca bir kentin bomboş olması her şeyden daha dramatik.

Artık güvenlik çok daha fazla. Çernobil bölgesindeki dördüncü günümün sonunda geçtiğim her kontrol noktasında ayrı ayrı aracımızdaki radyasyon miktarı ölçülüyor. Ayrıca milisler bagajlarımızı kontrol edip radyoaktif maddeleri bölgeden çıkarmaya çalışıp çalışmadığımıza bakıyorlar.
Pripyat’taki ilköğretim okulunun ingilizce sınıfında “Sütü seviyorlar” afişli duruyor. Önümüzdeki yüzlerce yılda çürüyüp gidene kadar bu afişl boşlatılmış bölgede kapalı kalacak. Tabii Ukraynalı turizm acenteleri “Ekstrem Ekolojik Turizm”i başllatma konusunda yetkili makamları ikna edemezse.

Metzamor Nükleer Santralı
Türkiye’nin yüzlerce kilometre uzağında 1986’da meydana gelen Çernobil felaketi Karadeniz’i aşlıp kuzey kıyılarda etkili olmuştu. Bugünse çok daha yakında, Iğdır’a 16 kilometre mesafede, tehlikesi gittikçe artan yeni bir nükleer santral Türkiye’yi tehdit ediyor.

Ermenistan’daki Metzamor Nükleer Santralı hem komşu ülkeleri, hem de başkent Erivan’ı risk bölgesi haline getiriyor. Üretim kapasitesi 880 KW/saat olan santralda oluşabilecek herhangi bir kazada Kars, Iğdır ve Ağrı’nın yanı sıra Nahçivan, Gürcistan ve iran ciddi biçimde etkilenecek.

Birinci ünitesi 1977’de inşa edilen santral VVER-440/230 tipi. Birleşmiş Milletler Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) ve Avrupa Birliği (AB) verilerine göre Metzamor Nükleer Santralı dünyadaki en tehlikeli nükleer santral olarak kabul ediliyor. Bunun yanı sıra Ağrı Dağı’ndaki fay hattının yani birinci derece deprem bölgesinin üzerinde yer alıyor.

Santral 1988’de Ermenistan’ın kuzeybatısında yaşlanan depremde hasar görerek 1989’da kapatıldı. Ancak enerji kaynağı eksiği öne sürülerek 1995’te yeniden faaliyeti başlatıldı. Bu tarihten itibaren santralda farklı boyutlarda 150 kadar kaza yaşlandı.
Iğdır halkı, hayvanlarındaki ölü ve sakat doğumların artışını bu santraldaki kazalara bağlıyor. Ancak valilik kentte yedi noktada yapılan ölçümlerde tespit edilen radyasyon miktarının insan sağlığını etkilemeyecek seviyede olduğunu açıkladı.

Eylül 1999’da Brüksel’de, Ermenistan hükümeti ile AB arasında Metzamor Nükleer Santralı’nın 2004 yılına kadar kapatılması konusunda bir anlaşma bile imzalandı. Aynı şekilde Ermenistan, 25 Ocak 2001 tarihinde Avrupa Konseyi’ne üye olurken de Metzamor Nükleer Santralı’nı 2004 yılına kadar kapatacağını belirtmişti. Bu yönde bir aşlama kaydedilmek bir yana santralın üretim kapasitesi daha da arttırılmaya çalışıldı.

Türkiye yakın tarihte konuyla ilgili UAEA (Uluslararası Atom Enerji Ajansı) ve AB’ye başvurdu. AB, santralın kapatılması için Ermenistan ile tekrar görüştü. Ancak Ermenistan, enerji ihtiyacının yüzde 40’ını karşıladığı Metzamor Nükleer Santrali’ni kapatmaya yine yanaşmadı. Buradan yurtdışına da elektrik ihraç eden Ermenistan oluşabilecek ekonomik ve enerji zararının karşılanması için önerilen teklifleri de geri çevirdi. Santralin stratejik konumu ülkenin bu kararında etkili oldu.
Ermenistan Hükümeti’nin bu tutumuna karşlılık kaza ve deprem riski hâlâ devam ediyor. Bölge insanlarının, hayvan ve bitki türlerinin korunabilmesi için santralin bir an önce işlevine son verilmesi gerekiyor.

Yazı ve Fotoğraf: Sinan Çakmak

Foto Galeri

[Not a valid template]

Paylaş: