Adım Adım Gelibolu Ateş ve Kurtuluş Meydanı

Kitap

Fotoğraf / Gürsel Akıngüç Arşivi

Conk Bayırı, Conk Tepesi’nden itibaren güneybatı yönünde uzanan ve Düz Tepe’nin kuzeyindeki Kemal Dere’de son bulan yamaca verilen isimdir. Conk Bayırı’nın kuzey ucunda yer alan ve en yüksek noktasını oluşturan yükselti ise Conk Tepesi olarak bilinir. Conk Tepesi, Kocaçimen Tepesi’nin kuş uçuşu olarak yaklaşık 1200 metre güneybatısında ve Arıburnu ile Kaba Tepe istikametinde uzanan yamacı üzerinde yer alan, 268 metre yüksekliğinde bir noktadır. Kocaçimen Tepesi’nden sonra bölgedeki en hâkim noktadır. Kocaçimen Tepesi ve bu tepe ile arasında yer alan Besim Tepeler’le birlikte Anafartalar Ovası, Bigalı Ovası, Kilye Ovası ve hatta Çanakkale Boğazı’na hâkim önemli ve kritik bir arazi kesimidir. Bir anlamda Gelibolu Yarımadası’nın güney bölgesinin omurgasıdır. 25 Nisan 1915 günü sabah saatlerinde gelişen olaylara bakıldığında, aslında Anzak kolordusunun ilk anlarda içine düştüğü karmaşaya rağmen, bir öncü müfrezesi ile yine de Conk Bayırı yönünde, Düz Tepe’ye kadar ilerleyebildikleri bilinmektedir. Bu öncü müfrezenin karşısına çıkıp Conk Bayırı istikametini tıkamak ve o saatlerde Topçular Sırtı üzerinden Bomba Sırtı-Kanlısırt hattına taarruza geçmiş 27’nci Alay’ın açık olan sağ yanını emniyete almak isteyen az sayıdaki Türk askerinin umutsuzca direnmeye çalıştığı anlarda, Kocaçimen üzerinden Conk Bayırı’na ilerleyen 19’uncu Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal ile kendisini takip etmekte olan 57’nci Alay birlikleri yetişip, Anzakları Düz Tepe’den daha geriye, Cesaret Tepesi’nin de ilerisine kadar geri atmışlardır. Anzaklar o gün, ilk ve son kez Düz Tepe üzerinde bulunabilmiştir. Ağustos ayına kadar devam eden süreçte, daha ilk 24 saat içinde almayı planladığı hedeflerin çok uzağında kalan ve giriştiği tüm hamlelere karşılık istediği sonucu bir türlü alamayan İtilaf ordusu komutanı General Ian Hamilton, Çanakkale Cephesi’ndeki çıkmazdan kurtulabilmek için aldığı takviye kuvvetlerle yeni bir harekât planlar. General Hamilton, takviye birlikleri iki cephede kullanmaya karar verir. Bölgeye aktarılan birliklerin bir bölümüyle Anzak kolordusu takviye edilecek ve Arıburnu Cephesi’nin kuzey yanından bir çevirme taarruzuna girişilecektir. Takviye kuvvetlerin ağırlıklı bölümü ise Arıburnu Cephesi’nin kuzeyinde, Anafartalar sahillerinde karaya çıkarılarak yeni bir cephe açılacaktır. Her iki operasyonun aynı gün, yani 6 Ağustos 1915 tarihinde başlatılması planlanır. Takviyeli 2’nci Avustralya Tümeni’nin girişeceği bu çevirme taarruzu, “Sarı Bayır Harekâtı” olarak bilinir. Sarı Bayır Harekâtı, İngilizlerin “Sarı Bayır” olarak adlandırdıkları, kuzeydoğu-güneybatı ekseninde uzanan Kocaçimen Tepesi-Besim Tepeler-Conk Bayırı ve Düz Tepe hattının işgal edilmesini amaçlamaktadır. Anzak kuvvetleri, iki kol halinde Arıburnu Cephesi’nin sol kesiminden kuzey yönünde ilerleyecek, daha sonra sağa çark ederek doğu yönünde ilerlemelerini sürdüreceklerdir. Güney kesiminde yer alacak sağ kol, Şahin Sırtı üzerinden Conk Bayırı’nı ele geçirecektir. Kuzeyde yer alacak sol kol ise Ağıldere’de ikiye ayrılarak Kocaçimen Tepesi’ni ve Besim Tepe’yi ele geçirecektir. Anzak tümeni sağ kol görev kuvvetinin Conk Bayırı’na karşı giriştikleri taarruzlar ile Türk kuvvetlerinin karşı taarruzları, bütünüyle “Conkbayırı Muharebeleri” olarak bilinir. Bu muharebeler sırasında Yeni Zelanda tugayı, Şahin Sırtı’nın Conk Tepesi-261 Rakımlı Tepe silsilesi ile birleştiği noktanın her iki yanında, deniz tarafındaki yamaç üzerinde yaklaşık 200 metre genişliğinde küçük bir bölümü, 8 Ağustos 1915 sabahı işgal etti. Ancak bölgedeki Türk kuvvetleri, Anzakların işgal etmeyi başardığı hattın yaklaşık 25-30 metre ilerisindeki bir hattı tutmayı başardı ve bu hatlar üzerinde taraflar arasında şiddetli çarpışmalar başladı. Türk kuvvetlerinin tuttuğu hat, Mehmetçik Parkı Kitabeleri’nin bulunduğu alanın hemen doğu tarafında yer alan ağaçların ve Conk Tepesi’ne doğru ilerleyen yolun oluşturduğu çizgidir. Anzakların Conk Tepesi-261 Rakımlı Tepe hattının denize bakan yamaçlarında tutmayı başardığı hattı iyice tahkim ederek yerleşmesi olasılığı, bölgedeki Türk kuvvetlerini ve Çanakkale Cephesi’nin bütününü oldukça büyük bir risk altına sokacağından, en kısa zamanda buradaki Anzakların geri atılması gerekmekteydi. Bu gerçeği gören Anafartalar Grubu Komutanı Albay Mustafa Kemal, bölgeye intikal etmekte olan 41’inci Alay’ın gelmesini dahi beklemeden, emrine verilen 8’inci ve 9’uncu Tümen birlikleri ile bir süngü taarruzu yapılması kararını almış ve uygulamıştır. 10 Ağustos 1915 sabahı saat 4.30’da başlayan taarruz sonucunda Anzaklar, o ana kadar tutabildikleri mevzilerden sökülerek yaklaşık 500 metre geriye atılmıştır. Şahin Sırtı’nın ancak uç kısmı (Apex) ile Ağıl Dere civarında tutunabilen Anzaklar, bölgedeki kritik araziyi kaybetmiştir. Conk Bayırı Muharebesi, Çanakkale Kara Muharebeleri’nin en kritik safhası ve dönüm noktası kabul edilir.

İçindekiler