50 Simgeyle Anadolu Tarihi

Kitap

Fotoğraf / Şema İlname Adlı Eserin Yazmasından, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi

Hülagu Han tarafından kurulan Merağa Rasathanesi’nin üzerinden geçen yaklaşık 300 yıl hem Avrupa’da hem de dünyanın başka ülkelerinde astronomi biliminin artık yaratıcılık aşamasına geçtiğini gösteriyordu. 1575-76 yıllarında İstanbul’da bir rasathane kurulmasına karar verildi. Sultan III. Murat bu fikri, Kahire’den İstanbul’a göçen Takiyüddin Muhammed’den almıştı. Hezarfen, gök bilimci, mühendis ve matematikçi olan Takiyüddin bu alanda eskimiş astronomik çizgilerin verilerini, eskimiş bütün gözlemleri yeni bir bakışla değerlendirebilecek en önemli isimdi. Bu nedenle de döneminin hem en gelişmiş aletlerini getiriyor, hem de kendi tasarladığı aletleri yaptırıyordu. Bu alandaki hedefini Er Reşşâd el Cedid (Yeni Astronomik Gözle) olarak sunuyordu.

Ne yazık ki dünya bilim tarihini etkileyebilecek bu girişim, Takiyüddin’in kimi rakipleri ve sarayın şeyhülislam gibi kimi tutucu çevreleri tarafından bir “Allah’ın sırlarını gözetleyen, fal ve kader tayin eden” yer olarak mimlendi ve padişah tarafından top ateşiyle yerle bir edildi. İslam bilimleri üzerine son derece önemli araştırmalar yapan Fuat Sezgin, şu tahmini yürütüyor: “Osmanlı tarihçilerinin ve dönemin0 gezginlerinin birbiriyle çelişen bilgileri var. Ancak Takiyüddin rasathanesini Taksim Meydanı ya da yakınına bir yere kurmuş olmalıdır.”
;
Büyük bilginin yaptırdığı aletlerin niteliklerini ve işlevlerini o zaman dikte ettirerek yazdırdığı bir çalışmadan biliyoruz. Topkapı Sarayı hazinesindeki, Âlat Raşşadiyye li-Zic eş Şahinşahiyye adlı eserinden öğreniyoruz.

Takiyüddin’in aletlerinin bir bölümü kendisinden yüzyıllarca önce yaşamış bilginler tarafından bulunmuştu. Ancak onun kendi buluşu olan aletler bu alanda çok önemliydi. Örneğin, Kirişli Alet “Alet Zat el-Evtar” ve Yıldızlar Arası Mesafeleri Ölçmeye Yarayan Alet “Ale Müşebbehe bi-el Manatik” bu alanda bir ilki temsil ediyordu. Öyle ki Takiyüddin’in rasathanesinin yıkılmasından kısa bir süre sonra Hven Adası’nda kurulan Uranienburg Rasathanesi, özellikle Ale Müşebbehe bi-el Manatik’ı yeniden devreye sokuyordu. Takiyüddin’in rasathane kuruşuna ilişkin bilgiler, daha o çalışmalar yapılırken ayrıntılı biçimde Avrupa’ya yazılıyordu.

Uranienburg Rasathanesi dönemin yetenekli bilim insanı olan Tycho Brahe tarfından kurulmuştu. İslam bilginlerinin özellikle de Takiyüddin’in alet ve formüllerini de kullanan Tycho, kimi hesaplar bakımından çağdaşına erişemiyordu. Örneğin güneşin gökküredeki en yüksek noktasının yıllık hareketlerini hesaplarken Takiyüddin’in vardığı noktaya varamıyordu. Takiyüddin bunu yayın 63 saniyesi olarak ölçmüş, hesap etmişti. Tycho, bunu 45 saniye olarak kayıtlarına geçiriyordu. Bugün kabul edilen değer 61 derecedir.

İçindekiler