50 Simgeyle Anadolu Tarihi

Kitap

Fotoğraf / El-Câmi‘ Beyne’l-ilm ve’l-‘Amel En-Nâ- fi’ fî eş-Şınaâ’ti’l-Hiyel Tıpkı Basımdan

Asıl adı, Ebû’l-İzz İsma‘il ibn er-Razzâz olan El-Cezerî, pek çok kaynakta, İslamın altın çağında robotik biliminin babası olarak kabul ediliyor. Bununla birlikte “sibernetik üzerine yaratıcı çalışmalar yapan bilim insanı ve mühendistir” diye tanıtılıyor. İngilizce yayımlanan Nature dergisi, El Cezerî’den “12. yüzyıl Müslüman mühendisliğinin doruğuna erişmiş kişi” diye söz ediyor.

El-Cezeri’yi bugün de anımsamamızı sağlayan, onun bilime kazandırdıklarının uygulamaları ne yazık ki değil. Hizmet ettiği Artuklu sultanının isteği üzerine yazdığı ve çizimlerini yaptığı “El-Câmi‘ Beyne’l-ilm ve’l-‘Amel En-Nâ- fi’ fî eş-Şınaâ’ti’l-Hiyel / Olağanüstü Araç Yapımı Üzerine Bilim ve Teknik Arasında Yararlı Bir Telif” adlı eserinden tanıyoruz. Aslında Sevim Tekeli ve öğrencileri, Melek Dorsay ve Yavuz Unat’ın çabaları olmasaydı, onu tanımak belki de başka bir yüzyıla kalacaktı. Öte yandan, Avrupa’da daha çok bilim ve tekniğe kazandırdıkları konuşulurken bizde daha çok onun Kürt mü, Türk mü yoksa Arap mı olduğu tartışması sürüyor.

El Cezerî ürettiği makine ve sistemlerde çoğunlukla “Hava ve Boşluk ve Denge Prensibi”nden yararlanmıştır. Suyla ilgili araçlarında kullanılan hassas kefeler yapmıştır. İki kefeli fıskiye, dört çıkışlı iki kefeli fıskiye, dört çıkışlı iki şamandıralı fıskiye, tarcaharlı fıskiye yine bu büyük mühendisin denge prensibine göre yaptığı mekânizmalardır.

El-Cezeri, Artuklu sultanıyla ilişkisini şöyle tarif ediyor: “Ben Diyarbekir Sultanı el-Salîh Nasîrüddîn ebu’l Feth Mahmûd bin Muhammed bin Karaaslan, bin Davûd ibn Sukmân bin Artuk’un, Tanrı onu istedikleriyle birlikte korusun, hizmetindeyim. Bu, hükümdarlık, ona geçmeden önce, babasının ve kardeşinin (Tanrı ruhlarını korusun), dönemindeki hizmetimin bir devamıdır. Bu süre başlangıcı (Hicri) 577 olmak üzere toplam 25 yıldır.”

El-Cezeri çalışma sistematiğini ise şöyle özetliyor: “Önceki bilim adamlarının bazı araçlar yapmış ve bunları tasvir etmiş olduklarını keşfettim. Onlar (bu araçları) tam olarak tasvir etmedikleri gibi hepsi için de doğru yöntemler uygulamamışlardı. Çünkü her parçanın yapılışının bilgisini uygulamalı olarak kanıtlamamışlar, böylece doğru ile yanlış arasında kararsız kalmışlardı. Onların parçalarını bir araya getirdim ve doğruyu yakaladıkları köklerden dalları açığa çıkardım; içi ve dışı aydınlık olağanüstü çalışan örnekler icat ettim.”

Oyuncaklı robotlar, meclislerde içki sunan, sıvıları renklerine göre ayırabilen robotlar da yapan, El-Cezeri, günümüze çıkan kitabını şöyle tasnif etmiş:
“Bunları altı kategoriye bölünmüş, elli türü içine alan bir kitapta topladım. Tasvirde ve ayrıntılarda olağanüstü bir düzeye ulaştım. Yazdıklarımda daha öncekilerden gelen yabancı terimleri kullandım, çünkü onlara bağlılık dönemimize kadar sürmüştür; diğer terimler, zamanla zorunlu olarak türetilmiştir. Her dönemde yaşayanlar, kendi dillerini, her grup bilim adamı aralarında anlaştıkları ve alışkın oldukları teknik terimleri kullanmışlardır. Her tür (aracın) şeklini çizdim ve yol göstermek için harflerle işaretledim; aynı zamanda bu harflerin alternatiflerini de koydum.

Kategori I. Eşit saatlerin ve güneş saatlerinin geçişlerinin belirtildiği saatlerin yapımı üzerine 10 bölüm. / Kategori II. İçki partileri için uygun kap ve figürlerin yapımı üzerine 10 bölüm. / Kategori III. İbriklerin, kan alma teknelerinin ve abdest alma leğenlerinin yapımı üzerine 10 bölüm. / Kategori IV. Şekillerini değiştiren fıskiyeler ve sürekli çalan flüt için araç yapımı üzerine 10 bölüm. / Kategori V. Derin olmayan göllerden ve ırmaklardan suyu yukarı çıkaran araçların yapımı üzerine 5 bölüm. / Kategori VI. Değişik, farklı şeylerin yapımı üzerine 5 bölüm.”

İçindekiler